- ۱۴۰۴/۱۲/۰۴ ۱۲:۳۲
سنت مناجاتخوانی و تلاوت ادعیه در فرهنگ اسلامی-ایرانی، فراتر از یک آیین مذهبی ساده، بخشی از حافظه شنیداری و هویت ملی ایرانیان را تشکیل میدهد. این هنر که ریشه در پیوند عمیق میان کلام وحی و موسیقی اصیل ایرانی دارد، در لحظات معنوی خاص بهویژه ماه مبارک رمضان، به اوج تجلی خود میرسد.
در میان تمام این نواها، «ربنا» جایگاهی منحصربهفرد یافته است؛ واژهای که در قرآن کریم سرآغاز تضرع و استمداد از درگاه باریتعالی است و در ایران، با نام بزرگان تلاوت و موسیقی گره خورده است.
از ریشههای قرآنی تا طنین تاریخی مناجات
تلاوت آیات «ربنا» در فرهنگ ما تنها یک قرائت ساده نیست، بلکه بازخوانی فرازهایی است که در آن بنده، بی واسطه با پروردگار خویش سخن میگوید. متن اصلی مشهورترین ربناهای خوانده شده در ایران، ترکیبی است هوشمندانه از چهار آیه قرآن کریم که هر یک دریای مفاهیم اخلاقی و عرفانی است.
نخستین فراز از آیه ۸ سوره آلعمران است: «رَبَّنَا لاَ تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِن لَّدُنکَ رَحْمَةً إِنَّکَ أَنتَ الْوَهَّابُ»؛ تمنایی برای ثبات قدم در مسیر هدایت و طلب رحمتی که تنها از سوی بخشنده بیمنت سرازیر میشود. فراز دوم از آیه ۱۰۹ سوره مؤمنون است که بر ایمان و طلب مغفرت تاکید دارد: «رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنتَ خَیْرُ الرَّاحِمِینَ». فراز سوم از آیه ۱۰ سوره کهف، درخواست هدایت و رشد در امور دشوار زندگی است: «رَبَّنَا آتِنَا مِن لَّدُنکَ رَحْمَةً وَهَیِّئْ لَنَا مِنْ أَمْرِنَا رَشَدًا» و در نهایت، آیه ۲۵۰ سوره بقره که طلب صبر و استقامت در برابر ناملایمات است: «رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَیْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانصُرْنَا عَلَی الْقَوْمِ الْکَافِرِینَ».
تاریخ ثبت این مناجاتها به صورت حرفهای، با نام سید جواد ذبیحی آغاز میشود. او که فرزند مداحی از منطقه درکه تهران بود، با تسلط کم نظیر بر دستگاههای موسیقی ایرانی، مناجاتخوانی را به سطحی نوین ارتقا داد. ذبیحی با آن فینه عربی بر سر، صدایی داشت که پیش از انقلاب اسلامی، همراه لحظات افطار مردم بود. اما سرنوشت او با سیاست گره خورد و حضور او در مجالس دربار باعث شد پس از پیروزی انقلاب، آثار او از رسانههای رسمی حذف شوند و فضایی خالی برای تولد یک شاهکار جدید پدید آید.
ربنای شجریان؛ تلاقی هنر، اخلاص و تصادف
چند ماه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در تابستان سال ۱۳۵۸، زمانی که جامعه ایران در تبوتاب تحولات پس از انقلاب بود، رادیو و تلویزیون به دنبال نغمههایی تازه برای ماه رمضان میگشتند. محمدرضا شجریان، که آن زمان به عنوان خواننده جوان و البته مشهور آواز ایران شناخته میشد، در ابتدا تمایلی به ورود به عرصه مناجاتخوانی نداشت. او نگران بود که مخاطبانش، این حرکت او را تلاشی برای همسویی با شرایط سیاسی جدید تعبیر کنند. اما اصرار مدیران وقت رادیو، بهویژه وجیهاللهی، او را بر آن داشت تا به عنوان معلم، کلاسی برای آموزش دعاخوانان جوان برپا کند.
http://taninemandegar.com